Kĩ năng nghiên cứu: lập luận và trích dẫn

Một bài báo đăng trên tạp chí Tia Sáng có tựa đề bắt mắt “Hiện trạng giáo dục Việt Nam nhìn từ quan điểm phê phán của triết học Nietzsche”. Thế nhưng đọc qua những lí luận, lập luận, và nhất là cách sử dụng tài liệu tham khảo thì tôi cảm thấy thất vọng. Ở đây, tôi không có ý phê bình sinh viên tác giả bài này, mà chỉ muốn lấy đây như là một trường hợp để bàn về văn hóa trích dẫn và cách lập luận trong học thuật.




Viết một bài báo cho báo chí phổ thông dĩ nhiên là dễ hơn viết một bài báo mang tính học thuật. Bài báo phổ thông không nhất thiết phải có tài liệu tham khảo, nhưng bài báo học thuật thì bắt buộc phải trình bày nguồn gốc những phát biểu của mình. Bài báo học thuật còn đòi hỏi tác giả phải lập luận cho chặt chẽ, chứ không thể lan man như một bài báo phổ thông.  Ở phương Tây, học sinh trung học đã học cách lập luận và dùng tài liệu tham khảo, cho nên khi lên đại học, họ cũng đã quen với văn hóa học thuật một phần nào đó.  Đến khi viết luận văn tốt nghiệp, họ phải làm việc với thầy cô hướng dẫn, và quán triệt được cách lập luận cũng như cách trích dẫn.  Thế nhưng ở nước ta, những kĩ năng mềm như thế không được chú trọng, và hệ quả là sinh viên không biết cách lí giải vấn đề cho logic (có nhiều em thậm chí viết văn chẳng đâu vào đâu cả).  Vài năm gần đây, người ta nói đến kĩ năng mềm, và kĩ năng đọc và viết được đề cập đến nhiều lần.

Mới đây, tôi đọc trên Tia Sáng một bài viết bàn về hiện trạng giáo dục và quan điểm phê phán của triết học Nietzsche.  Bài báo là một luận văn cử nhân trong chương trình “cử nhân tài năng”.  Tạp chí còn chua thêm rằng “Bài tiểu luận này được thực hiện trong khuôn khổ chuyên đề hướng dẫn cách đọc một tác phẩm triết học tại Khoa Văn học và Ngôn Ngữ, ĐHKHXHNV TP HCM” như để tăng phần trang trọng của bài luận văn. Với một chương trình như thế, chúng ta kì vọng tác giả (sinh viên) và người hướng dẫn phải thể hiện tinh thần học thuật một cách nghiêm túc.  Thế nhưng, theo tôi nội dung chưa đạt tính học thuật, chưa thể hiện được tính khoa học nghiêm chỉnh.

Theo tôi hiểu, tác giả muốn nói rằng vì đại học Việt Nam thiếu văn hóa tranh luận theo tinh thần của Nietzsche, nên các đại học Việt Nam bị xếp vào cuối bảng trong các bảng xếp hạng đại học trên thế giới.  Nhưng tôi e rằng cách lập luận chưa thuyết phục.  Đáng lẽ tác giả phải chứng minh rằng sinh viên Việt Nam chưa có tinh thần phê phán, nhưng thay vì làm thế, tác giả lại phán một câu “Đáng tiếc là tinh thần phê phán đó vẫn chưa phát triển trong xã hội Việt Nam hiện nay nói chung, và trong trường học Việt Nam nói riêng.”  Nói thì dễ, nhưng tìm dữ liệu để minh chứng cho nhận xét của mình không phải là dễ, và trong trường hợp này tác giả chưa làm được việc đó. Lấy một trường hợp của một sinh viên để làm cơ sở cho nhận xét mang tính khái quát hóa của mình là gán ghép.

Đến vế thứ hai là “hiện trạng giáo dục Việt Nam”, tác giả cũng lí giải chưa tốt, chưa đạt. Bảng xếp hạng của webometrics không phải là một bảng xếp hạng nghiêm chỉnh, mà chỉ là … một trò chơi internet không hơn không kém.  Những người trong webometric dựa vào số lần truy cập vào website của trường đại học để xếp hạng.  Đó là một kiểu làm tài tử, hài hước, trẻ con, và vô duyên.  Do đó, cho rằng một vài đại học Việt Nam có tên trong bảng xếp hạng 100 trường Đại học hàng đầu Đông Nam Á năm 2010 là thể hiện đẳng cấp của đại học Việt Nam là một sai lầm lớn.

Không có bảng xếp hạng nào trên thế giới có chỉ số về tinh thần phê phán trong cách tính điểm.  Cũng chẳng có thước đo nào để phản ảnh cái gọi là “thực trạng”.  Chẳng có thước đo nào phản ảnh tinh thần phê phán.  Do đó, không thể nào chứng minh được mối tương quan giữa tinh thần phê phán và thực trạng đại học.  Ấy vậy mà tác giả hạ bút viết “[…] tinh thần phê phán trong học tập của sinh viên Việt Nam vẫn còn rất yếu kém. Sản phẩm của cách thức giáo dục này khó có thể đáp ứng được yêu cầu ngày càng gay gắt của thời đại toàn cầu hóa. Bảng xếp hạng 100 trường Đại học hàng đầu Đông Nam Á năm 2010 của Webometrics đã minh chứng cho điều đó: Việt Nam chỉ có 6 trường lọt vào danh sách với các thứ hạng lần lượt là 41, 46, 58, 61, 66 và 85; hiện chưa đại học nào của Việt Nam có vị trí trong bảng xếp hạng các đại học hàng đầu châu Á cũng như thế giới [4].” Can đảm thật!  Tôi nghĩ cái ý tưởng đi tìm một mối liên quan giữa hai khía cạnh đó là một sự gượng ép, chứ hoàn toàn chẳng có tính khoa học nào cả.

Thật ra, trong một bài báo học thuật, người ta phải lí giải bằng nhiều cách, phải đặt vấn đề dưới nhiều lăng kính, phải tự phản biện để đi đến kết luận đáng tin cậy. Chẳng hạn như nếu chúng ta lấy Nhật và Trung Quốc (hay thậm chí Thái Lan), những nơi mà sinh viên cũng không có tinh thần phê phán như phương Tây, thế nhưng nhiều đại học của họ được xếp hạng “top” trong danh sách đại học hàng đầu trong vùng và trên thế giới (như trường hợp của Nhật). Trong khi bàn luận một bài báo học thuật, tác giả phải tự lần lược bác bỏ những diễn giải của mình để sau cùng đi đến một diễn giải (cũng của mình) nhưng là đáng tin cậy nhất. Cách làm như thế cho người đọc thấy tác giả là người đã chịu khó đầu tư suy nghĩ về vấn đề, đã tỏ ra khách quan, chứ không phải khăng khăng dựa vào một cách diễn giải.

Phần tài liệu tham khảo là một khiếm khuyết lớn.  Bài báo chỉ có 7 tài liệu tham khảo, mà trong đó có đến 5 là từ internet!  Trong 5 bài từ internet, có 1 bài chỉ là bản tin tức và 4 bài là bài báo phổ thông (không phải học thuật).  Đó là một điều bất bình thường.  Trong học thuật, tồn tại một nguyên tắc quan trọng là tác giả phải trích dẫn bản gốc của tài liệu tham khảo, chứ không trích từ nguồn thứ phát (secondary sources).  Chẳng hạn như nếu muốn trích dẫn Nietzsche, thì tác giả phải đọc Nietzsche, chứ không phải trích dẫn từ một nguồn khác đọc hay dịch Nietzsche.  Lí do đơn giản là người ta có thể hiều sai hoặc dịch sai Nietzsche, và trích dẫn từ nguồn thứ phát sẽ có thể dẫn đến hệ quả sai dây chuyền.  Ấy thế mà trong bài luận văn, tác giả trích nhiều nguồn thứ phát như thế.  Chẳng hạn như khi viết về chỉ số phát triển giáo dục của UNESCO, tác giả không trích tài liệu của UNESCO mà lại trích từ … Đài Tiếng nói Việt Nam!  Đó là một cách làm khó chấp nhận được trong học thuật.
Thật ra, không chỉ bài luận văn này, mà nhiều luận văn, luận án thạc sĩ, tiến sĩ ở trong nước mà tôi đọc được cũng mắc phải những sai sót sơ đẳng trên.  Tôi chỉ dùng bài luận văn này như là một trường hợp để bàn về kĩ năng nghiên cứu mà thôi.

Không chỉ tác giả mà chính người hướng dẫn phải chịu trách nhiệm một phần lớn.  Tác giả là sinh viên, mới chập chững vào lĩnh vực học thuật và nghiên cứu, nên những sai sót về lập luận và lí luận còn có thể châm chước được, nhưng thầy cô để cho sinh viên làm như thế là khó có thể chấp nhận được.  Thầy cô mà để cho sinh viên sử dụng tài liệu tham khảo thiếu tính học thuật như vừa nêu cũng là một điều đáng trách.  Theo tôi Tia Sáng cũng đáng trách.  Tia Sáng đăng bài này như là một bài báo phổ thông thì được, nhưng như là một bài luận văn mang tính học thuật thì Tia Sáng quả có vấn đề về phán đoán.

Nói tóm lại, toàn bộ luận văn chưa đạt yêu cầu và tiêu chuẩn học thuật.  Tác giả chưa nêu được một giả thuyết nào để kiểm định, mà đã vội vã đi chứng minh mối liên hệ giữa tinh thần phê phán và tình trạng đại học yếu kém của Việt Nam.  Sử dụng những nguồn tài liệu thứ phát là một điều đáng trách.  Một lớp cử nhân tài năng và một “chuyên đề hướng dẫn cách đọc một tác phẩm triết học tại Khoa Văn học và Ngôn Ngữ” mà lại cho ra một “sản phẩm” như thế thì thật là quá đáng tiếc.  Xin nói lại như để nhấn mạnh, những ý kiến trên đây không phải phê phán hay chỉ trích gì tác giả vốn mới là sinh viên, nhưng chỉ muốn nói rằng một lớp học tài năng mà còn như thế thì nên xem lại cách giảng dạy một cách nghiêm túc.

NVT

PS. Viết xong entry này thì thấy “Một cái nhìn về giáo dục đại học Hà Lan và Việt Nam” rất đáng đọc. Mặc dù bài viết chỉ là một bài báo phổ thông, nhưng rõ ràng em sinh viên này đã am hiểu cách lí luận, và diễn giải nội dung một cách mạch lạc và khúc chiết.

======
http://www.tiasang.com.vn/Default.aspx?tabid=113&CategoryID=6&News=3819

Hiện trạng giáo dục Việt Nam nhìn từ quan điểm phê phán của triết học Nietzsche
 
Bùi Quang Thục Anh - SV lớp cử nhân tài năng
Khoa Văn học và Ngôn Ngữ, Trường ĐHKHXHNV TP HCM

Trong tâm thức người Việt Nam, “tranh luận” dễ bị đồng nhất với “tranh cãi” hay “tranh chấp”, phê phán thường bị hiểu ngầm là “chê bai, coi thường”. Thêm vào đó là truyền thống “Tôn sư trọng đạo”: thầy gần như cha hoặc thậm chí còn hơn cha, mà cha thì chỉ “dạy từ trên xuống”. Những lề lối tư duy và hành động ấy đã ăn sâu vào nếp sống, nếp nghĩ của dân tộc, quy định cách thức mà hệ thống giáo dục của chúng ta đang vận hành.

Theo Chỉ số phát triển giáo dục (EDI) năm 2008 do UNESCO công bố, Việt Nam đứng thứ 79/129 nước, tức là tụt 9 bậc so với năm 2004 dù đầu tư của Chính phủ cho giáo dục không ngừng tăng lên. Kết quả này khiến chúng ta phải “giật mình” về chất lượng của nền giáo dục [1]. Một trong những lý do khiến đại học Việt Nam nói riêng, giáo dục Việt Nam nói chung vẫn ở trong tình trạng yếu kém, thiết nghĩ chính là do sự thiếu vắng nghiêm trọng của tinh thần phê phán. Đây cũng chính là vấn đề mà chúng tôi muốn soi chiếu từ quan niệm về phê phán của triết học Nietzsche, trong bài viết này.

“Tranh luận” không phải là “tranh cãi” hay “tranh chấp”

Ngay từ những trang đầu tiên của cuốn Nietzsche và triết học [2], Deleuze xác định rõ quan niệm của Nietzsche về sự phê phán: Phê phán không phải là một phản ứng của sự phẫn hận, mà là biểu hiện tích cực của một lối sống tích cực: tấn công nhưng không trả thù: tính xâm hấn tự nhiên của một phương thức tồn tại, sự độc ác thần thánh mà không có nó ta không thể hình dung được sự hoàn thiện (tr. 3-4).

Deleuze sau đó còn nhiều lần nhắc lại tư tưởng đó của Nietzsche, chẳng hạn: [...] sự phê phán là sự phủ định dưới hình thức mới này: sự phá hủy trở thành hoạt năng, thành tính xâm hấn hết sức gắn bó với khẳng định. Phê phán là phá hủy trong tư cách là niềm vui , là sự xâm hấn của kẻ sáng tạo. Kẻ sáng tạo các giá trị không tách biệt với kẻ hủy diệt, không tách biệt với một tội đồ hay một người phê phán: phê phán các giá trị đã được thiết lập, phê phán các giá trị phản ứng, phê phán sự hèn hạ (trang 121).

Nếu ứng dụng tinh thần này vào giáo dục, ta sẽ thấy, ngay từ những cấp lớp đầu tiên, học sinh cần được rèn luyện tư duy phê phán một cách khoa học. Cụ thể, học sinh được rèn luyện vận dụng tích cực trí tuệ vào việc phân tích, tổng hợp, đánh giá sự việc… từ khả năng quan sát và kinh nghiệm, từ việc thu thập chứng cứ, thông tin, lý lẽ nhằm đưa ra nhận định về sự việc, ra quyết định, và hình thành cách ứng xử của mình. Tư duy phê phán do đó trở thành nền tảng để phát triển tư duy độc lập - yếu tố không thể thiếu khi con người phải thường xuyên đối diện với những vấn đề đa dạng trong cuộc sống. Phê phán tích cực giúp học sinh, sinh viên tránh được cái sai, xấu, lỗi thời và hướng đến cái mới tốt hơn, hoàn thiện hơn trên con đường sáng tạo không ngừng.

Đáng tiếc là tinh thần phê phán đó vẫn chưa phát triển trong xã hội Việt Nam hiện nay nói chung, và trong trường học Việt Nam nói riêng.

Một trong những đặc điểm văn hóa và tư duy của người Việt là đề cao quan hệ xã hội theo hướng “dĩ hoà vi quý”. Khác với phương Tây, ý thức cá nhân trong xã hội truyền thống Việt Nam hoàn toàn bị thủ tiêu. Do đặc điểm này, “tranh luận” sẽ dễ dàng bị đồng nhất với “tranh cãi” hay “tranh chấp”, nghĩa là những thái độ tiêu cực mang tính cá nhân, cục bộ, địa phương hay gây mất đoàn kết. Vì vậy, trong tâm thức người Việt Nam, phê phán thường bị hiểu ngầm là “chê bai, coi thường”. Thêm vào đó là truyền thống “Tôn sư trọng đạo”: thầy gần như cha hoặc thậm chí còn hơn cha, mà cha thì chỉ “dạy từ trên xuống”. Những lề lối tư duy và hành động ấy đã ăn sâu vào nếp sống, nếp nghĩ của dân tộc, quy định cách thức mà hệ thống giáo dục của chúng ta đang vận hành.

Cụ thể, cách thức giáo dục nặng về truyền đạt, nhồi nhét kiến thức và có phần áp đặt, theo mẫu, thiếu phát huy suy nghĩ độc lập vẫn đang tồn tại phổ biến ở nước ta hiện nay. Thật khó có thể đào tạo nên những con người năng động sáng tạo một khi học sinh, sinh viên luôn chịu áp lực rất lớn không những vì chương trình quá tải mà còn vì phải làm theo những bài mẫu, đáp án mẫu, phải ghi nhớ những kiến thức và lý lẽ có sẵn trong bài giảng, bất chấp nó có còn phù hợp với thực tế cuộc sống và kiến thức của nhân loại hay không. Không những thế, cách thức giáo dục này còn làm mai một dần tính năng động và năng lực tư duy của học sinh, sinh viên và tạo ra những con người giỏi bắt chước hơn sáng tạo, nhìn sự việc bằng con mắt của người khác, suy nghĩ và hành động bằng cái đầu của người khác.

Khác biệt không có nghĩa là lập dị, không biết không có nghĩa là kém hiểu biết

Vừa qua, báo chí đã dành sự quan tâm đáng kể cho sự kiện một sinh viên Đại học Quốc gia TP.HCM, sau khi “cãi” một giáo sư người Mỹ đã được ông tài trợ chi phí để sang Mỹ tham quan và học tập [3]. Việc một sinh viên “dám” phản biện giáo sư – vốn rất bình thường trong các trường học ở phương Tây - lại được công luận trong nước chú ý như thế, chứng tỏ tinh thần phê phán trong học tập của sinh viên Việt Nam vẫn còn rất yếu kém. Sản phẩm của cách thức giáo dục này khó có thể đáp ứng được yêu cầu ngày càng gay gắt của thời đại toàn cầu hóa. Bảng xếp hạng 100 trường Đại học hàng đầu Đông Nam Á năm 2010 của Webometrics đã minh chứng cho điều đó: Việt Nam chỉ có 6 trường lọt vào danh sách với các thứ hạng lần lượt là 41, 46, 58, 61, 66 và 85; hiện chưa đại học nào của Việt Nam có vị trí trong bảng xếp hạng các đại học hàng đầu châu Á cũng như thế giới [4].

Nền giáo dục của chúng ta đang nợ người dân một lời thừa nhận thẳng thắn, trung thực về sự thật và cội nguồn của tình trạng yếu kém đó.

Nietzsche nói: Tư duy có nghĩa là: khám phá, sáng tạo những khả năng mới của đời sống (tr. 139). Hệ thống giáo dục của chúng ta cần rèn luyện cho học sinh, sinh viên thói quen không bao giờ mặc nhiên công nhận điều gì mà chưa có cơ sở chắc chắn và luôn ý thức rằng: không có gì là tuyệt đối; ai cũng có thể sai, sách cũng có thể sai; chân lý không phải bao giờ cũng thuộc về đa số. Nghĩa là, học sinh, sinh viên cần được giáo dục để biết “cười” khi nghe sự khẳng định về một sự thật, một chân lý duy nhất, giống như “[...]Các thần linh đã chết, nhưng họ chết vì cười, khi nghe một Đức Chúa nói rằng mình là Đức Chúa duy nhất.” (tr. 5)

Ngoài ra, nền giáo dục cũng cần rèn luyện cho học sinh bản lĩnh ứng xử với những trở ngại có thể có từ cộng đồng mà tinh thần phê phán và tư duy phản biện còn chưa cao. Đó là khi ý kiến của bản thân mâu thuẫn với ý kiến lãnh đạo thì dễ bị cho là sai, không trung thành; ý kiến khác biệt với suy nghĩ của đa số thì dễ bị quy chụp là lập dị; khi mạnh dạn nói “điều đó tôi không biết, không thể” thì dễ bị cho là kém hiểu biết; thay đổi ý kiến khi phát hiện mình sai dễ bị cho là không có lập trường kiên định… Nghĩa là, cần giúp học sinh nuôi dưỡng “bản năng hướng về tri thức bị buộc không ngừng phải từ bỏ mảnh đất nơi con người quen sống và lao vào cái không chắc chắn” để “tư duy vượt lên trên những giới hạn mà đời sống ấn định cho nó”. Khi đó, “tư duy không còn là một hệ số, đời sống không còn là một phản ứng” (tr. 140).

Thực tế cho thấy bộ máy Nhà nước với việc đề cao tinh thần phê phán và tinh thần phản biện của mọi tầng lớp trong xã hội chính là nền tảng cho sự phát triển của các quốc gia. Ngược lại, một xã hội với số đông những người thụ động trong tư duy và hành động là một xã hội trì trệ, việc phát huy nguồn lực trí tuệ sẽ bị kìm hãm, nhất là khi những người đó lại giữ vị trí quan trọng trong bộ máy lãnh đạo. Tình trạng đó sẽ tạo nên một trở lực đáng kể đối với sự phát triển của bất kì quốc gia nào.

Không có phát minh mới nào, chủ trương, chiến lược hợp lý nào, giải pháp đúng đắn nào lại không dựa trên cơ sở tư duy phân tích, phê phán để phủ định cái sai, cái dở, tiếp thu và phát huy cái đúng, cái hay trên tinh thần sáng tạo, từ đó tìm ra cái mới. Chính vì thế, kỹ năng phê phán phải là chiếc chìa khóa mà hệ thống giáo dục nước ta cần trao cho học sinh, sinh viên để mở ra cánh cửa tư duy độc lập, sáng tạo nhằm phát huy trí tuệ của dân tộc.

Bài tiểu luận này được thực hiện trong khuôn khổ chuyên đề hướng dẫn cách đọc một tác phẩm triết học tại Khoa Văn học và Ngôn Ngữ, ĐHKHXHNV TP HCM.

[1] Xem thêm tại http://vovnews.vn/Home/Viet-Nam-dung-thu-79-ve-Chi-so-phat-trien-Giao-duc-cho-moi-nguoi/200811/98735.vov
[2] Nietzsche và triết học, Gilles Deleuze, Nguyễn Thị Từ Huy dịch, Bùi Văn Nam Sơn hiệu đính, Nxb. Tri thức, 2010. Các trích dẫn từ đây về sau đều lấy từ công trình này.
[3] Xem thêm tại http://tuoitre.vn/nhip-song-tre/415241/anh-sinh-vien-%E2%80%9Cngo-nguoc%E2%80%9D-duoc-moi-di-my.html
[4] Xem thêm tại www.webometrics.info

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.    Gilles Deleuze, Nietzsche và triết học, Nguyễn Thị Từ Huy dịch, Bùi Văn Nam Sơn hiệu đính, Nxb. Tri thức, 2010.
2.    Dương Ngọc Dũng, Tư duy sáng tạo và phê phán trong giáo dục Mỹ, 09/02/2003:
http://www.chungta.com/Desktop.aspx/GiaoDuc/DeXuat-GiaiPhap-GD/Tu_duy_sang_tao_va_phe_phan_trong_giao_duc_My/
http://www.khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1546:phe-phan-va-sieu-nhan-nietzsche-qua-din-gii-ca-deleuze&catid=100:vn-hoa-lch-s-trit-hc-giao-dc&Itemid=161
3. Nguyễn Thị Từ Huy, Phê phán và siêu nhân (Nietzsche qua diễn giải của Deleuze), 10/10/2010:
4.    Trần Ngọc Thêm (2010), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
5.    Trần Thượng Tuấn , Tư duy phê phán, 09/10/2010:
http://www.thesaigontimes.vn/Home/diendan/ykien/41544/Tu-duy-phe-phan.html

Read more ...

Bộ trưởng Quốc phòng của Đức bị tố cáo đạo văn

Một nghi án đạo văn đang gây xôn xao chính trường Âu châu. Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Đức bị một giáo sư Đức cáo buộc đạo văn trong luận án tiến sĩ năm 2006. Ông bộ trưởng tự nguyện không dùng danh xưng "Doctor" trong khi đại học thẩm định cáo buộc đạo văn. Vụ việc cho thấy ở Âu châu người ta rất nghiêm chỉnh trong vấn đề học thuật, rất khác với Việt Nam, nơi mà đạo văn được xem là chuyện thường ngày và chẳng mấy ai quan tâm.


Ông Karl-Theodor zu Guttenberg là một ngôi sao đang lên trong chính trường Đức.  Xuất thân từ một gia đình danh giá, ông tham gia hoạt động chính trị và trở thành Bộ Bộ trưởng Bộ Quốc phòng lúc mới 39 tuổi trong Nội các của Thủ tướng Angela Merkel. Giới bình luận thời sự cho rằng ông có triển vọng làm thủ tướng tương lai của Đức, thay thế bà Angela Merkel.  Nhưng sự việc chung quanh nghi vấn đạo văn đã đưa ông vào một tình thế khó xử …

Hình chụp lúc ông Guttenberg đi thị sát tình hình ở Afghanistan với danh xưng Doctor zu Guttenberg. Nguồn: Spiegel

zu Guttenberg từng theo học chính trị học và luật tại Đại học Bayreuth. Năm 2007 ông bảo vệ luận án tiến sĩ luật (giáo sư hướng dẫn là Peter Haberle.  Nhưng Giáo sư Andreas Fischer-Lescano của Đại học Bremen phát hiện những đoạn văn và câu văn trùng hợp với các tác phẩm khác trong quá trình đọc mà ông mô tả là một cuộc thẩn định thường lệ. Người ta lập tức công bố luận án của ông trên internet, và ngay sau đó việc phân tích luận án của ông trở thành một dự án hợp tác trực tuyến của công chúng và chuyên gia!

Tờ báo Süddeutsche Zeitung phát triển những biểu đồ để độc giả có thể   đối chiếu luận án của zu Guttenberg và nguồn mà người ta cáo buộc ông đạo văn.  Dựa vào đó, người ta đã chỉ ra nhiều vấn đề trong đó.  Có nhiều câu văn được trích dẫn hay từ nhiều nguồn nhưng ông không ghi trong tài liệu tham khảo.  Có người thậm chí làm thống kê cho thấy có đến 76 đoạn văn hoặc câu văn trùng hợp với những nghiên cứu hoặc tác phẩm đã công bố trước đây mà ông dùng trong luận án nhưng không đề nguồn.  Những nguồn mà ông lấy hay trích dẫn là từ các bài báo trên báo chí phổ thông, bài báo trên các tập san, diễn văn, v.v…

Hình của báo Süddeutsche Zeitung (bấm vào hình sẽ có thể đối chiếu những chỗ nghi đạo văn)

Trước cáo buộc đạo văn, ông Guttenberg đã tự nguyện tạm thời không dùng danh xưng “Doctor”.  Trong suốt tuần qua ông Guttenberg cố giữ im lặng; ông chỉ nói rằng ông chờ sự phán xét của Đại học Bayreuth (nơi ông trình luận án tiến sĩ).  Trường đại học Bayreuth tuyên bố rằng họ sẽ kiểm tra cáo buộc về đạo văn.  Ông Guttenberg hứa rằng ông sẽ hợp tác với đại học để minh bạch hóa vấn đề.  Đến thứ Sáu tuần qua, Guttenberg tuyên bố rằng ông sẽ tạm thời (ông nhấn mạnh “tạm thời”) bỏ không dùng danh xưng “Doctor” trong thời gian đại học điều tra.  Ông tỏ ra hối tiếc về những sai sót trong luận án.

Sự nghiệp chính trị của ông bộ trưởng Quốc phòng trẻ tuổi này xem chừng có nguy cơ cao.  Một nghị viên (Dieter Wiefelspütz) có ảnh hưởng lớn trong Quốc hội Đức nói rằng "Một người không thể là một bộ trưởng với một vết nhơ như thế." Một nghị viên khác Đảng SPD nghĩ rằng "khi các bộ trưởng mất uy tín thì họ không thể nào làm việc được." Chưa biết trong tương lai, sự nghiệp của ông Guttenbert sẽ đi đến đâu, nhưng hiện nay thì nguy cơ cao là ông sẽ bị giáng chức, hay ít ra là triển vọng làm thủ tướng càng ngày càng xa tầm tay ông.

Nhìn người lại nghĩ đến ta.  Ở Đức, cũng như ở Âu châu nói chung, có rất ít bộ trưởng có văn bằng tiến sĩ, nên một bộ trưởng với danh xưng “Doctor” gây chú ý của công chúng, và chịu sự soi mói của công chúng.  Còn ở nước ta, phân nửa nội các có bằng tiến sĩ, thậm chí 4/14 người trong Bộ Chính trị có bằng tiến sĩ, nhưng không ai biết được chất lượng của những luận án này ra sao.  Trong bối cảnh đạo văn lan tràn trong hệ thống đại học, chỉ biết hi vọng rằng với đạo đức học thuật và uy tín chính trị, các luận án tiến sĩ của bộ trưởng nước ta đều là những luận án xuất sắc.

NVT

Read more ...

Tiếng Anh bài 24: "I find it difficult ..."

Một bạn đọc ở Sài Gòn hỏi cách viết về so sánh trong tiếng Anh sao cho “phong phú” (chữ của anh ấy).  Một bạn đọc khác ở Hải Phòng hỏi về vấn đề sử dụng cấu trúc “find/make it clear/easy/difficult”.  Đây là cách viết/nói theo cấu trúc “động từ + đối tượng + bổ ngữ”, rất phổ biến trong tiếng Anh.  Sẵn dịp nói chuyện tiếng Anh của Bộ Ngoại giao, tôi cũng trả lời cho hai bạn như sau ... 



Về cấu trúc động từ + bổ ngữ 

Thoạt đầu khi mới học tiếng Anh tôi thấy ngạc nhiên với cách nói “I find your study interesting” hay “You make my life more difficult” hơi là lạ, vì theo bài bản văn phạm thì phải nói là “I find your study to be interesting” chứ.  Ai trong chúng ta học tiếng Anh cũng biết rằng cách nói/viết chuẩn là sau động từ find phải có to be rồi mới đến bổ ngữ, như: 

The doctor found her to be very pleasant
I found this car to be the best value for money

Nhưng trong thực tế thì sau động từ find, chúng ta có khi không cần to be.  Do đó, có thể viết hay nói:

The doctor found her very pleasant
I found the car very comfortable to drive

Trong thực tế, có nhiều cách nói/viết rút gọn như thế.  Một số ngoại động từ (tức là transitive verb) có thể viết theo cấu trúc

động từ + đối tượng + bổ ngữ

Cấu trúc này có thể hiểu như là một thành ngữ tính từ (adjective phrase) hay thành ngữ danh từ (noun phrase), như:

You make me worried
I find her behavior strange
Don’t call me a professor 
I am not sure why they elected him chairman
 
Các động từ see, describe, regard cũng có cấu trúc giống như thế , nhưng có khác là phải có as:

I see you as a kind person
She described her attacker as a tall dark man with a beard
We regard your research as an important piece of work
(Nhưng chú ý là nếu dùng consider thì không có as nhé!)

Thỉnh thoảng, cũng có thể viết theo cấu trúc một mệnh đề “đối tượng + động tính từ”.  Ví dụ:

Yesterday, I saw a young woman using your computer
Do you think you can get the car repaired on time
The doctor will soon have him walking again
I can make myself understood pretty well in English


Về so sánh 

Cũng như tiếng Việt, tiếng Anh có nhiều chữ dùng để so sánh.  Ai học tiếng Anh cũng biết các tính từ có âm tiết er và est (như small, smaller, smallest) dùng để mô tả một so sánh.  Nếu tính từ có 2 âm tiết mà cái đuôi là y thì có thể thay bằng ier (như happy, happier, happiest).  Còn nếu tính từ có nhiều hơn 2 âm tiết thì dùng more và most để so sánh (như beautiful – more beautiful).  Nên nhớ rằng có những tính từ bất thường và có thể thay đổi hình thức khi so sánh.  Chẳng hạn như good – better; bad – worse; far – further.  Đó là nguyên lí cơ bản.  Nhưng khi nói đến so sánh, cần phải dùng vài chữ khác cho câu văn “phong phú”.

(a) Nếu so sánh 2 đối tượng, thường dùng than:

He is older than me

This work is more difficult than the last one

(b) Nếu muốn nói cái gì ít/thấp hơn cái kia, có thể dùng cấu trúc “less than” hay “not as – as”:

This research is less interesting than I initially thought
This study is not as interesting as I initially thought

(c) thứ hai, nếu muốn nói giống nhau thì dùng cấu trúc “as – as”:

He is as good as his brother
Today’s weather is as nice today as it was yesterday

So sánh “phong phú” hơn

Nhưng những cách viết và nói trên phải thú nhận là hơi “khô”, giống như trẻ con đang học tiếng Anh.  Để thêm mắm muối vào câu văn và cách nói, có thể dùng vài bổ ngữ như a lot, much, a little, slightly, far trước những more / less than.  Ví dụ:

His sister is a lot more intelligent than him

This motorbike is much more expensive than the previous one

They are much less wealthy than they used to be’

She's slightly less interested in soccer than him

We are far more involved in medicine than they are

Nên nhớ là khi dùng những bổ ngữ trạng từ trên thì không được dùng er.  Không ai nói  He is far taller than her cả!

Tương tự, khi nói hai đối tượng giống nhau, chúng ta có thể dùng cấu trúc almost as … as, not quite as … as, (not) nearly as … as, nowhere near as … as, twice as … as, và  half as … as:

He is almost as dynamic as you

She is not quite as confident as Susan

I'm not nearly as prepared as her

This painting is nowhere near as famous as the first

He is twice as old as him

NVT

Read more ...

Vật lí cơ học chúng ta đi trước thời đại ?

Hôm kia, bee.net có đăng một bài báo rất giật gân“Vật lý cơ học của ta đi trước thời đại”.  Báo bee.net là báo khoa học và phổ thông.  Có lẽ các nhà vật lí thứ thiệt đều lắc đầu, không ai muốn nói gì, nhưng có một anh bạn bên Toronto chịu khó chỉ ra sai lầm trong bài báo.  Xin giới thiệu bài viết ngắn của anh Lê Xuân Lộc đây.  NVT 

Tôi đã đọc bài “Vật lý cơ học của ta đi trước thời đại” trên bee.net và xem qua clip video trên youtube (dưới đây), và thấy phát biểu có vẻ quá tự tin.

http://www.youtube.com/watch?v=DYx8PoGp_5o&NR=1 : Part 1
http://www.youtube.com/watch?v=n2MW7RrywgE&NR=1: Part 2

Tuy nhiên, đọc kỹ một chút thì tôi dễ dàng phát hiện ngay sai lầm trong phát biểu của tác giả.  Sau đây là một vài điểm rất đơn giản để chứng minh sự sai lầm của tác giả:

Nhìn bức hình lấy từ 'youtube'  của chính tác giả đưa lên để chúng ta có thể dễ dàng thảo luận hơn: http://www.youtube.com/watch?v=n2MW7RrywgE&NR=1



Tác giả nói rằng một lực P tác động tại điểm B sẽ tạo ra hai lực, ‘lực kéo’ Sk và ‘lực nén’ Sn tác dụng trên hai cạnh AB và BC. 

Trong Toán học điều này đúng, nhưng trên ứng dụng vật lý thì đây là một phát biểu hoàn toàn sai vì tác giả hiểu sai hay trình bày vấn đề sai ngay từ đầu.

Để hiểu theo đúng nguyên tắc của Toán và ứng dụng của Vật Lý thì lực P không phải là lực tác động  mà là hiệu quả của hai lực, ‘lực kéo’ Sk và ‘lực nén’ Sn để tạo ra lực P có khuynh hướng kéo hai cạnh (thanh, khúc) rơi xuống đất (theo hướng trọng tâm của trái đất, nếu chúng ta muốn nghĩ theo cách ứng dụng cho cầu cống và kiến trúc mà tác giả muốn ám chỉ trong đoạn phim).

Nhưng nếu tác giả muốn bắt đầu bằng cách đặt cho lực P là lực tác động và tác giả muốn hỏi: Hiệu ứng của lực tác động P trên hai thanh AB và BC là gì?
 
Các học sinh hiểu đúng nguyên tắc Vật Lý thì chỉ cần chiếu thẳng xuống các cạnh BC và AB thì sẽ tìm ra thôi. Và sau đây là từng bước đi.

Ba lực màu xanh, ‘lực ép’ trên BC, ‘lực kéo’ trên AB và ‘lực nặng’ (hay trọng lực) hướng theo trọng tâm của trái đất được tạo thành từ lực tác động P.

Áp dụng Toán học lượng giác học sinh có thể tìm ra các công thức tính các lực này theo lực P và góc do hai cạnh AB va BC tạo thành.

Lê Xuân Lộc
Toronto, Canada
===
Phụ lục: bài viết trên bee.net

Vật lý cơ học của ta đi trước thời đại

"Có những sai sót trong sách vật lý cơ học. Lý thuyết dạy một đằng nhưng trên thực nghiệm ra kết quả một nẻo". Suốt 46 năm, anh công nhân Nguyễn Văn Thường đã đi qua nhiều viện nghiên cứu, trung tâm khoa học để bảo vệ lý thuyết mới của mình. Cuối cùng, lý thuyết này cũng đã được in vào sách Vật lý 10 dạy riêng cho học sinh giỏi Việt Nam. Khám phá đánh động làng khoa học Tôi có nghe nói ông phát hiện ra sách vật lý cơ học từ phổ thông đến đại học, cao học đều sai lầm? Năm 1965, tôi được nhà máy Dệt len mùa đông cử đi học tại Đại học Bách khoa để về làm kỹ thuật phục vụ nhà máy. Tại giảng đường, khi giáo sư Nguyễn Trường giảng dạy về bộ môn Cơ học thì tôi thấy hàng loạt các kiến thức cơ học phổ thông và đại học trái ngược với hoạt động của máy móc tại nhà máy Dệt len mùa đông nên tôi bắt đầu lao vào nghiên cứu. Đúng như Bác Hồ đã nói, học phải đi đôi với hành nên năm 1968 tôi nghiên cứu phát hiện của mình, thực nghiệm kỹ và gửi cho Ủy ban Khoa học Nhà nước. GS.VS Trần Đại Nghĩa, chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Nhà nước lúc đó đã nhiệt liệt ủng hộ, tổ chức hội thảo để bàn về lý thuyết của tôi. "Tổ chức hội thảo để bàn" - Phát hiện đó quan trọng vậy sao? Ông Nguyễn Văn Thường Cái quan trọng nhất là phát hiện của tôi đem lại ích lợi cho cuộc sống. Trong nhà máy có cơ cấu biên maniven, tôi thấy khi góc anpha tăng lên, lực dọc biên giảm dần, vậy mà sách dạy góc anpha tăng lên lực dọc biên tăng dần, 2 kết quả trái ngược nhau 1800. Khi anpha tăng, lực dọc biên giảm đến 0 trong khi giáo trình lại dạy tăng tới vô cùng. Nếu tính toán như vậy máy sẽ không thể hoạt động được. Trong xây dựng nhà cửa, cầu cống, theo quan sát của tôi, khi anpha giảm nhỏ tới 0, lực kéo nén các thanh sẽ tiến tới 0, bù lại lực uốn tiến đến cực đại bằng P. Trong khi đó giáo trình lại dạy rằng, lực kéo nén tiến đến vô cùng và không có uốn. Đây là một trong những nguyên nhân chính gây đến sụp đổ cầu cống, nhà cửa mà không tìm ra nguyên nhân. Ông Nguyễn Văn Thường sinh ngày 23/12/1943. Ông đặc biệt đam mê nghiên cứu khoa học. Vì say mê khoa học nên không một ngày ông lo lắng cho cơm áo gạo tiền của gia đình. Nhờ người vợ tần tảo mà ông có tiền để mua thiết bị, làm thực nghiệm, đi khắp các viện khoa học chứng minh lý thuyết của mình đúng. Cũng nhờ làm thí nghiệm, ông đã đưa ra cải tiến quan trọng cho máy dệt khiến các loại quần len, áo len không bị bai, cải tiến này giúp gia đình ông tạo dựng được một sản nghiệp lớn nhưng ông lại là người chưa bao giờ biết điều đó Phát hiện của ông có thuyết phục được các nhà khoa học? Tại hội thảo, tất cả đại biểu đều không ai đưa ra được lý thuyết nào để bác bỏ tài liệu và thực nghiệm của tôi. Nhưng cái khó đối với các nhà khoa học là không thể nói "sách của Anh, Pháp, Mỹ, Nga" sai? GS Phạm Huyễn đã mời tôi đến Đại học Tổng hợp làm việc nhiều buổi và cũng không dám khẳng định nghiên cứu của tôi đúng. Sau đó, tôi được làm việc với GS.VS Nguyễn Văn Hiệu, GS giới thiệu tôi đến với các nhà khoa học của Bộ Giáo dục, trong đó có PGS Vũ Quang, Tô Giang, Dương Trọng Bái... PGS Vũ Quang là người hoàn toàn ủng hộ các quan điểm của tôi. Thế giới phải xem xét lại Bộ Giáo dục có "ghi nhận" nghiên cứu của ông không? Có. Các bài tập minh họa trong sách Vật lý 8 hệ 10 năm đã được Bộ Giáo dục loại bỏ không dạy nữa và thay bằng một loạt các bài toán mới trong sách Vật lý 10 phổ thông hệ 12 năm. Hiện tôi còn giữ được văn bản này của PGS Vũ Quang và VS Nguyễn Văn Hiệu. Hiện nay thì sao, nghiên cứu đó có còn chứng minh được tính đi trước của nó? Ngày 15/1/2011, nhà giáo Tô Giang, chủ biên của cuốn sách vật lý dạy cho học sinh giỏi lớp 10 có thông báo ý tưởng của tôi đã được in vào sách bồi dưỡng học sinh giỏi vật lý phổ thông cơ học 1, giảng dạy cho học sinh giỏi THPT trên toàn quốc. Tôi rất vui. Theo quy tắc giải của sách do nhà giáo Tô Giang biên soạn sẽ làm cho hàng nghìn, hàng vạn bài toán suốt từ trung học đến đại học và cao học phải được giảng giải lại với kết quả ngược nhau 1800. Tôi có thể nói kiến thức cơ bản về phân tích lực mà nhà giáo Tô Giang đã đưa vào giảng dạy cho học sinh phổ thông trung học Việt Nam đã làm hàng loạt các nguyên lý, định luật của cơ học trên toàn thế giới phải đưa ra xem xét lại. Thế giới phải xem xét lại ư? Tôi nghĩ, tư duy khoa học của loài người luôn luôn có sự thay đổi, không có cái gì là đúng vĩnh viễn. Nếu chúng ta mạnh dạn đưa kiến thức mới, đúng đắn vào giảng dạy cho đại học và cao học thì chúng ta sẽ tiến xa hơn thế giới một bước lớn. Nếu lý thuyết của ông là đúng thì liệu sẽ có một cuộc cách mạng trong cơ học cổ điển và nhiều nguyên lý cơ học mang tên Việt Nam không? Đúng quá đi chứ. Trong khoa học không có con đường riêng cho vua chúa và các cường quốc. Khoa học sẽ sáng tỏ khi được thực nghiệm chứng minh. Lý thuyết của tôi đã được thực nghiệm chứng minh và không ai bác bỏ được. Sách vật lý mới của ta đã đi trước thế giới một bước khá xa. Các nhà khoa học trong và ngoài nước muốn tìm hiểu kỹ về công trình nghiên cứu này xin vào trang: www.youtube.com kênh nns2508 với tiêu đề: "Vật lý sai lầm?". Tài liệu này cũng đã được lưu trữ tại thư viện quốc gia Việt Nam với tiểu đề: "Những phát hiện mới về vật lý và cơ học có liên quan đến một số giáo trình cơ bản tại Hà Nội Việt Nam". Nhiều nhà khoa học cho rằng, công trình nghiên cứu khoa học này có liên quan đến màu cờ sắc áo của dân tộc Việt Nam. Xin cảm ơn ông. Bài toán biên maniven trong sách đại học lực dọc biên F = P.cos(anpha). Trong khi nếu giải theo sách phổ thông và đại học hiện nay F = P/cos(anpha) nhưng công thức P.cos(anpha) lại được thực nghiệm chứng minh là đúng. Đây là một trong các bài toán được tôi phát hiện qua thực nghiệm tại nhà máy Dệt len mùa đông. Với cách giải của nhà giáo Tô Giang tổng lực P là đường huyền của tam giác vuông lực nên không bao giờ phân lực F1 và F2 lại lớn hơn tổng lực trong khi đó nếu giải theo hình bình hành của sách phổ thông và đại học hiện nay thì phân lực lại có thể lớn hơn tổng lực. Điều này chỉ đúng khi tổng hợp lực. Ông Nguyễn Văn Thường

Theo Bee.net

Read more ...

Internet và ngoại giao Việt Nam

Đọc bản tin của TTXVN về hồi đáp của Bộ Ngoại giao Việt Nam trước lời cáo buộc của bà Bộ trưởng Ngoại giao Mĩ, Hillary Clinton, thấy lấn cấn đồi điều. 


Trước hết là bản tin viết sai tên của bà Bộ trưởng Ngoại giao.  Bản tin viết “Ngoại trưởng Hoa Kỳ Hilary Clinton”, nhưng tên đầy đủ của bà là “Hillary R. Clinton” (chú ý có hai mẫu tự “l” nhé).  Điều thú vị là bản tin dùng từ “Ngoại trưởng”, vốn là một cách gọi thời Việt Nam Cộng Hòa.  Tôi tự hỏi tại sao không là “Bộ trưởng Bộ ngoại giao Hoa Kĩ”?  Nói gì thì nói, việc viết sai tên của một nhân vật quan trọng là một thiếu sót khó chấp nhận được trong quan hệ quốc tế. 

Kế đến là cách nói quanh co, lòng vòng.  Bà Clinton cáo buộc rằng “Internet vẫn bị hạn chế bằng nhiều cách. […]tại Việt Nam, những blogger nào chỉ trích chính phủ bị bắt bớ.” Một cáo buộc rất cụ thể.  Còn trả lời của bà Nguyễn Phương Nga thì lặp lại một câu hết sức nhàm chán “Ở Việt Nam các quyền tự do, dân chủ của mọi người dân, trong đó có quyền tự do thông tin, tự do ngôn luận được ghi rõ trong Hiến pháp, pháp luật và được đảm bảo thực hiện trên thực tế,” rồi bà nói tiếp “Internet được tạo điều kiện thuận lợi và đang phát triển mạnh mẽ ở Việt Nam. Tính đến tháng 12/ 2010, có gần 26,8 triệu người tại Việt Nam  sử dụng Internet, chiếm 31,11% dân số, trong đó có hơn 1,5 triệu blog cá nhân. Tuy nhiên, cũng như ở các quốc gia khác, mọi thông tin trên Internet phải tuân thủ các quy định của pháp luật để không ảnh hưởng đến thuần phong mỹ tục, đạo đức xã hội, trật tự công cộng và an ninh quốc gia.” Sự phát triển internet ở Việt Nam là sự thật, cũng như sự phát triển internet ở nhiều nhiều nước khác cũng là sự thật.  Những con số về số người sử dụng internet có ăn nhập gì đến việc bắt bớ blogger?  Còn “cũng như ở các quốc gia khác” là quốc gia nào?  Nói tóm lại, nguyên câu phát ngôn không trả lời được cáo buộc của bà Clinton.  Có hay không có các vụ bắt bớ blogger phê bình Nhà nước?  Có thì nói có, không thì nói không.  Thế thôi.  Tự do thông tin, vậy tại sao ngăn chận facebook, tại sao có chuyện đánh sập mấy trăm blog hay website “lề trái”?  Sao lại trưng bày con số phần trăm chính xác đến 2 số lẻ?  Để nói lên cái gì? 

Những hồi đáp trên chỉ hiện diện trong phần tiếng Việt trên website của Bộ Ngoại giao, chứ phần tiếng Anh thì hoàn toàn không có.  Chẳng hiểu hồi đáp đó nhắm vào ai, đối tượng nào?  Có lẽ nhắm vào độc giả Việt Nam chứ không phải bà Clinton? 



Mà, cũng lạ: ngày cuộc họp báo ngày 17/2 mà bà Nguyễn Phương Nga không hề nhắc đến cuộc xâm lăng của bọn bành trướng Tàu gây ra cái chết cho hàng vạn người Việt Nam!  
Ôi, ngoại giao Việt Nam! 

PS. Mới ghé qua trang web tiếng Anh của Bộ Ngoại giao tôi mới thấy có nhiều chỗ họ viết tiếng Anh không nhất quán, có khi không chuẩn.  Chẳng hạn như họ viết "Office of Vietnamese Ministry of Foreign Affairs" (thiếu mạo từ), hay như cái tên "Vietnamese Ministry of Foreign Affairs" (mà theo tôi đáng lẽ phải là Vietnam chứ không phải Vietnamese, hay trịnh trọng hơn là "Ministry of Foreign Affairs of Viet Nam"  -- người ta nói US Department of State chứ có ai nói "American Department of State" đâu). Trong phần người phát ngôn, phía trên thì đề là "Spokesman of the Ministry of Foreign Affairs of Viet Nam", nhưng phía dưới thì viết "Spokeswoman of the Ministry of Foreign Affairs of Viet Nam"  Loạn.  Còn rất nhiều câu chữ thiếu chuẩn như thế trong trang web. Một trang web của Bộ Ngoại giao mà còn như thế thì phải nói là ... quá thất vọng.

Read more ...

Bệnh họp và bệnh hình thức làm khổ cụ rùa

Tin tức dồn dập trên mặt báo cho thấy sức khỏe của cụ rùa Hồ Gươm đang ở tình trạng khá nghiêm trọng. Có người cho rằng cụ đang “lâm nguy”.  Nhưng nhìn kiểu cách các quan chức và nhà khoa học “đầu ngành” nước ta hành xử, tôi phải nói là ngao ngán và chán ngán.


Để hiểu tại sao tôi cảm thấy ngao ngán, xin nhắc lại một chuyện xảy ra cũng mới đây.  Năm ngoái, khi mấy cụ cá voi lâm nạn (bị thương), trôi dạt vào bãi biển Úc.  Lập tức, một nhóm tình nguyện cùng với một nhóm chuyên gia của Sở môi trường đã có mặt ngay tại bãi biển trong vòng vài giờ đồng hồ, và họ ra tay cứu nguy và chữa trị ngay tại hiện trường.  Sau đó, họ đưa mấy cụ cá voi ra ngoài biển an toàn.  Không có sự chỉ đạo nào của chính phủ.  Không có hội họp.  Không có ngồi một chỗ mà bàn chuyện vớ vẩn ai cũng đã biết.

Đối chiếu cách làm trên với cách làm của các quan chức Hà Nội khi đương đầu với tình trạng cụ rùa Hồ Gươm tôi thấy thật là khác, có cái gì đó rất Việt Nam ngày nay.  Không nói ra, ai cũng biết cụ Rùa Hồ Gươm có một giá trị tâm linh đặc biệt.  Rùa là một trong 4 linh vật (long, lân, qui, phụng) trong văn hóa ta.  Nếu truyền thuyết Lê Lợi trao trả thần kiếm đúng, thì cụ rùa có tuổi cả ngàn năm!  Nghe nói trước đây, Hồ Gươm có 4 cụ rùa, nhưng 2 cụ đã chết (một cụ chết vì bệnh vào năm 1967, một cụ chết vì dân Hà Nội [ngàn năm văn hiến?] bắt làm thịt vào năm 1962 hay 1963).  Ngày nay Hồ Gươm chỉ còn 2 cụ rùa, và được xếp vào loại động vật quí hiến. Nói tóm lại, dù nhìn dưới khía cạnh nào thì cụ rùa Hồ Gươm hiện nay có giá trị đặc biệt, và cần phải quan tâm. 

Vết thương mới ở cổ và mai được ghi nhận vào cuối tháng 12/2010 khiến các nhà khoa học vô cùng lo ngại về sức khỏe của cụ rùa hồ Gươm. Ảnh: Vũ Long.

Đã gần 2 tuần qua tin tức và hình ảnh cho thấy một trong 2 cụ rùa Hồ Gươm đang mắc bệnh.  Mặc bệnh nghiêm trọng có thể đe dọa đến tính mạng của cụ.  Ấy thế mà nhà chức trách chẳng có động thái nào thiết thực để chữa trị hay cứu cụ. Thay vì làm một cái gì thiết thực, họ hành xử một cách quan liêu, hình thức hóa vấn đề, theo vết xe cũ, tư duy thụ động.  Cũng có thể nói đó là một cách làm để lãng tránh trách nhiệm (hay không dám lãnh trách nhiệm). 


Trước tình trạng nghiêm trọng của cụ rùa, các quan chức tổ chức hội nghị khoa học!  Cả mấy chục chuyên gia “đầu ngành”, nào là giáo sư, tiến sĩ, thạc sĩ, bác sĩ cao cấp, tụ tập về Hà Nội để bàn chuyện cứu cụ rùa.  Như có thể kì vọng được, hễ có 9 người thì chắc chắn có ít nhất là 10 ý.  Chẳng ngạc nhiên khi người ta đề xuất lấy mẫu DNA, gắn chíp điện tử, tắm thuốc, giải phẫu, v.v… để chữa trị cho cụ rùa. Lại còn có những tham luận giảng cho chúng ta biết rùa Hồ Gươm quí hiếm như thế nào, chủng loại gì, giá trị sinh học ra sao, v.v… Trời! Chẳng lẽ ở thời điểm này mà chúng ta cần những thông tin nền như thế hay sao?  Học sinh tiểu học lên mạng cũng có những thông tin đó, chứ ai cần đến giáo sư tiến sĩ nói. 

Nhiều phương án di chuyển và chữa bệnh cho cụ Rùa được các nhà khoa học đưa ra. (Ảnh TT)

Điều đáng chú ý là họ chỉ ngồi trong phòng máy lạnh mà nói, chứ chẳng đi thực tế.  Họ chỉ dựa vào hình ảnh trên báo chí để phán nào là viêm phổi, lây lan, do rùa tai đỏ, ô nhiễm (thừa!), v.v… Họ (nếu là nhà khoa học) quên rằng “if you want to assess something, measure it”.  Không có xét nghiệm và đo lường mà chỉ phán như thế thì có khác gì người mù sờ voi? Báo TT&VN có một bài rất chí lí khi đặt tựa đề là “Ngồi trên bờ chẩn bệnh cụ rùa”!  Quan liêu hết biết! 


Trong tất cả ý kiến, tôi chỉ thấy ý kiến của bác sĩ Ferando là thực tế nhất.  Theo ông Ferando, cần khoanh một vùng hồ để điều trị cho cụ rùa, và trong thời gian điều trị thì phải làm sạch Hồ Gươm.  Để xem các nhà chức trách sẽ làm gì.  Nhưng hội nghị đã xong mà đến nay vẫn chưa thấy tin tức cho thấy họ làm gì!  Hôm nay thấy tin trên báo chí cho biết phải chờ đến tháng 3 (ngày nào?) thì Sở môi trường mới bắt tay vào cứu cụ rùa. 


Mới đêm qua, đọc tin thấy họ đã chuyển sự việc sang Sở Khoa học và Công nghệ.  Đây là một kiểu đùn đẩy trách nhiệm.  Không loại bỏ khả năng Sở KHCN sẽ đưa vấn đề lên Bộ KHCN, và Bộ sẽ chuyển qua Bộ Nông nghiệp hay Bộ gì đó, và cuối cùng thì chẳng có “outcome” nào cả.  Còn nhớ trước đây một nhà nông học bị chết chỉ vì đùn đẩy từ bệnh viện nay sang bệnh việc khác – nhân danh tiêu chuẩn!  Thật là dã man. 


Tôi thấy ở nước ta có một cái bệnh: đó là bệnh hình thức.  Hình thức họp.  Cái gì cũng họp.  Người ta nghĩ họp là hình thức lấy ý kiến của tập thể, của chuyên gia.  Người ta giả định rằng tập thể thì hơn cá nhân (nhưng tôi nghi ngờ điều này, nhất là trong trường hợp khẩn cấp).  Tập thể cũng là một cách trốn tránh trách nhiệm.  Ấy, tôi đã tổ chức họp rồi đấy nhé, có tất cả chuyên gia “đầu ngành” (chẳng biết thế nào là “đầu ngành”), tất cả ban bộ ngành rồi đó nhé, nếu chẳng may có chuyện gì bất trắc xảy ra, tôi không có trách nhiệm; tất cả phải chịu trách nhiệm. 


Chỉ việc đơn giản cứu cụ rùa mà cũng họp.  Mà lại họp quốc tế!  Tại sao những người có trách nhiệm không điện thoại tham vấn các chuyên gia thứ thiệt (không phải chuyên gia chỉ có danh hiệu mà thực chất là dỏm) trong và ngoài nước để hành động.  Chỉ cần điện thoại, chỉ cần đến tận nơi tham vấn, chứ cần gì đến hội nghị quốc tế? Họp hành thì phải tốn tiền.  Có thể tốn nhiều nữa là đằng khác, vì phải bao thư, phong bì cho các diễn giả, vé máy bay cho chuyên gia ngoại quốc.  Chẳng biết có ai nghĩ đến “cost-benefit” về cái hội nghị đó chưa?  Cost là tốn tiền, benefit là đem lại lợi ích gì cho cụ rùa?  Khi nào chưa có phân tích này thì cái hội nghị đó vẫn là một câu hỏi lớn. 


Nói đến bệnh họp và hình thức tôi nhớ đến vài kinh nghiệm cá nhân. Mấy chục năm trước, tôi được cấp một bằng khen, người ta có hẳn một quyết định, rồi có một buổi họp để trao bằng. Trong buổi họp, người ta đọc nguyên văn quyết định (như “Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Độc lập – tự do – hạnh phúc, căn cứ vào …., quyết định … điều 1 … điều 2 … thay mặt kí tên”)  Nghe rất trịnh trọng.  Nhưng nghĩ kĩ thì có cái gì đó quá buồn cười.  Tại sao không đơn giản bằng một lá thư và trao bằng?  Cần gì đến quyết định này nọ? 


Cái bệnh hình thức ở nước ta đã trở thành bệnh truyền nhiễm và lây lan sang bệnh thanh tra.  Ngành nào cũng họp và lập hội đồng khi gặp phải một tình huống tế nhị.  Còn nhớ trước đây, hai anh nông dân ở Đồng Nai chế máy bay trực thăng, một hobby rất bình thường.  Ấy vậy mà người ta phải tổ chức cả đoàn chuyên gia đến thanh tra.  Thành viên của đoàn thì nào là giáo sư, tiến sĩ, thạc sĩ, kĩ sư, tướng, tá, v.v… Đọc bản tin đó tôi không thể nào tin được đó là sự thật.  Tại sao người ta phí phạm nhân lực đến như thế?  Nên nhớ rằng các vị trong đoàn thanh tra chưa ai chế tạo được máy bay, nên chưa chắc họ có tư cách để thanh tra hai anh chàng nông dân. Ngay cả trong khoa học cũng mắc bệnh hình thức.  Chỉ có một đề cương đơn giản mà cần đến 8 người để “phản biện”, dù phần lớn những người phản biện không am hiểu lĩnh vực nghiên cứu!  Thật là phí phạm thời gian và nhân lực!


Tôi nghĩ cần phải có một biện pháp lâu dài.  Trước hết, việc làm tổng vệ sinh Hồ Gươm là rất cần thiết.  Tôi từng dạo quanh Hồ và thấy rất dơ bẩn.  Nam thanh nữ tú ngồi quanh hồ hóng gió, hun hít nhau, ăn uống rồi vứt rác xuống hồ.  Họ làm như thế hết sức … vô tư.  Tôi chưa thấy người ta câu cá, nhưng nghe nói là có người câu cá dưới Hồ.  Nhưng nói chung là Hồ Gươm dơ bẩn, chứ không phải như thấy trong các bưu thiếp quảng cáo.  Tôi vẫn thấy khó tin là một cái hồ mang tính biểu tượng như thế mà hình như các giới chức chẳng mấy ai quan tâm.  Thật là xấu hổ khi bị một người nước ngoài đề xuất cái ý hiển nhiên là làm vệ sinh Hồ Gươm.  Theo tôi, việc làm tổng vệ sinh đáng lẽ phải là việc hàng năm.  Tại sao không phát động “Ngày vệ sinh Hồ Gươm” hàng năm?  (Ở Úc, người ta có ngày Clean Up hàng năm với sự tham gia của hàng chục ngàn người). Một ngày vệ sinh như thế chẳng những làm sạch Hồ mà còn nhắc nhở người dân về biểu tượng và giá trị tâm linh của cụ rùa Hồ Gươm.  Thứ hai là phải liên kết với các chuyên gia về rùa ở nước ngoài để tham vấn họ.  Tôi chỉ cần google một vài giây là ra ngay một danh sách chuyên gia trong cuốn sách này. Mình không rành chuyện thì hỏi người khác (và cũng chẳng cần phải có văn bản hay quyết định gì để hỏi họ đâu). 



Cách làm của giới chức trách Hà Nội rất khác với Sydney.  Ở Sydney, họ đâu có cái xa xỉ thời gian và nhân lực để tổ chức hội nghị như ở ta.  Có lẽ Hà Nội là thành phố giàu có hơn Sydney nên có nhiều tiền để tổ chức hội nghị quốc tế trong lúc cụ rùa lâm nguy. Kiểu làm việc quan liệu, hình thức, đùn đẩy trách nhiệm chẳng những sẽ còn làm cho cụ rùa khổ dài dài, và sẽ làm cho VN chậm hội nhập với quốc tế.

Read more ...

Tỉ giá Đồng-USD tăng giảm bao nhiêu? Bàn về con số phần trăm

Tuần trước, bác Nguyễn Vạn Phú có một entry thú vị về con số phần trăm tăng và giảm ("bao nhiêu phần trăm") liên quan đến tỉ giá Đồng và USD.  Tiếp theo một bài viết trước đây trên TBKTSG về con số phầm trăm, trong entry này tôi sẽ bàn tiếp và chỉ ra tại sao cả con số tăng 9.3% và giảm 8.5% đều sai.


Để hiểu vấn đề, tôi tóm lược câu chuyện như sau.  Ngày 9/2/2011 vừa qua, Ngân hàng Nhà nước ra thông cáo điều chỉnh tỉ giá 1 USD mua 20,693 Đồng.  Trước đây tỉ giá chính thức là 1 USD = 18,932 Đ.  Tờ Financial Times cho rằng tỉ giá giảm 9.3%.  Thế nhưng hãng thông tấn Reuter thì viết rằng tỉ giá giảm 8.5%.  Tại sao cùng một số liệu nguyên thủy mà lại có 2 cách diễn giải khác nhau?  Đáng lẽ, theo lương năng bình dân, nếu nói A cao hơn B 9.3%, thì phải có thể nói B thấp hơn A 9.3% chứ.  Nhưng trong thực tế thì không.  Câu trả lời nằm ở cách tính:

(a)    Nếu lấy tỉ giá mới chia cho tỉ giá cũ, kết quả là 20693 / 18932 = 1.093, tức là tăng 9.3%;

(b)    Nhưng nếu lấy tỉ giá cũ chia cho tỉ giá mới, một kết quả mới là: 18932 / 20693 = 0.915, tức là giảm 8.5%;

Như vậy, sự khác nhau chính là ở mẫu số.  Cùng là 2 số, nhưng tùy theo cách đặt mẫu số, sẽ dẫn đến 2 kết quả khác nhau, và dĩ nhiên là 2 cách diễn giải khác nhau.  Có thể lấy một ví dụ khác để minh họa cho vấn đề.  Chiều cao trung bình ở nam giới (tuổi 20 trở lên) gốc Việt là 165 cm, và nữ giới là 153 cm.  Do đó, chiều cao nam giới cao hơn nữ 7.8% (165 / 153 = 1.078), nhưng nữ thấp hơn nam là 7.3% (153 / 165 = 0.927).  Hai số phần trăm khác nhau.  Chỉ cần thay đổi mẫu số, chẳng những dấu bị biến đổi mà hiệu số biến đổi cũng thay đổi theo.  Đây chính là một khiếm khuyết của con số phần trăm; khiếm khuyết vì nó thiếu đặc điểm đối xứng mà thuật ngữ toán gọi là asymmetry (phi đối xứng).

Vậy câu hỏi đặt ra làm sao để con số phần trăm đối xứng (symmetric)?  Phương pháp đơn giản nhất là lấy trung bình của hai con số phần trăm biến đổi, và kết quả sẽ là hiệu số sẽ không thay đổi.  Một chút đại số: gọi x₁ và x₂ là 2 số nguyên thủy, hiệu số phần trăm của x₁ và x₂, hay phần trăm biến đổi (lấy kí hiệu là p cho tiện) là:

Trong đó, HM(x) là số trung bình điều hòa (harmonic mean) [1] của x₁ và x₂.  Trong ví dụ chiều cao trên, hiệu số là:

Nói cách khác, nam cao hơn nữ (và nữ thấp hơn nam) khoảng 7.6%.  Và, trong ví dụ về biến đổi tỉ giá:

Có thể phát biểu rằng tỉ giá tăng gần 9%, nhưng cũng có thể nói giảm 9%.

Thật ra, có thể chứng minh (hơi dài dòng một chút) rằng “mô hình” trên cũng tương đương với tính toán bằng logarithm:

Chú ý kí hiệu ln là logaritm base e.  Chẳng hạn như cho ví dụ chiều cao, và cho ví dụ tỉ giá.  Cái “đẹp” của logarithm chính là đặc tính đối xứng.  Trong trường hợp tỉ giả, có thể thay đổi mẫu số , tức giảm 8.9%.

Nói tóm lại, tôi đồng ý với bác Nguyễn Vạn Phú rằng trong hai con số phần trăm 9.3% và 8.5% mà giới báo chí phương Tây nêu là “không có con số nào đúng cả”, nhưng lí do không đúng thì tôi khác với bác Phú.

Quay trở lại vấn đề tỉ giá, tôi nghĩ cách phát biểu thích hợp nhất (hiểu theo nghĩa “khoa học” nhất) là tỉ giả đã tăng (hay giảm) ~9%.  Bài học ở đây là để tính tỉ lệ biến đổi chính xác và dễ diễn giải, cần phải hoán chuyển dữ liệu sang đơn vị logarithm. Con số phần trăm được xem là một trong những phát kiến có ích nhất trong lịch sử con người, nhưng con số này cũng gây ra nhiều hiểu lầm vì tính toán sai. Hi vọng những lí giải trên giải tỏa phần nào những sai sót trong giới báo chí (và giới khoa học nữa) và trả cái đẹp đối xứng cho con số phần trăm.

Chú thích:

Có rất nhiều điều hay và thú vị về con số phần trăm (đến nổi người ta viết hẳn một cuốn sách về con số này), nhưng tôi sẽ quay lại khi nào có cảm hứng, còn bây giờ thì mới trải qua một tấn công của tin tặc nên hết cảm hứng. :-)

[1] Harmonic mean hay số trung bình hài hòa có thể định nghĩa như sau: cho một dãy số x₁, x₂, x₃, ...x_n, số trung bình hài hòa H là  . Cụ thể hơn, nếu có 2 số x₁, x₂, thì .  Với 3 số x₁, x₂, x₃, thì .

Read more ...

Ghi chép cuối năm 10: Một thoáng Hà Nội 2

Đây là entry cuối cùng trong loạt bài ghi chép cuối năm. Chuyến về quê vừa qua, tôi có dịp ở Hà Nội được hơn 1 tuần.  Đi và về Hà Nội nhiều lần. Nhưng không bao giờ dám nhận là mình biết Hà Nội.  Mỗi lần ghé qua là mỗi lần học hỏi.  Do đó, chỉ dám nói là một thoáng Hà Nội mà thôi ...



Không biết có ngoa ngôn chăng nếu nói  rằng một trong những thành quả lớn nhất trong lịch sử cận đại là đất nước được thống nhất.  Sau 25 năm chia cách, cuối cùng thì Việt Nam cũng thống nhất.  Không còn VNCH và VNDCCH nữa; chỉ đơn giản là Việt Nam.  Sau 25 năm đánh nhau chí chết và ngăn cách bởi hàng rào chủ nghĩa (ngoại lai), những người Việt hai miền lại gần nhau hơn, biết nhau hơn, và thân nhau hơn.  Dù còn vài bất đồng ý kiến, nhưng tôi vẫn nghĩ cái công thống nhất đất nước của các vị cách mạng thì chắc nhiều người đồng ý.

Tôi cũng nằm trong cơn lóc xoáy của lịch sử mà có cơ duyên biết đến Hà Nội từ những năm sau 1975.  Tôi đến Hà Nội lần đầu vào năm 1977 hay 1978 (không còn nhớ chính xác nữa).  Thuở đó tôi cùng với 3 đồng nghiệp khác đi công tác (thật ra là đi dự lớp tập huấn chuyên môn) ở Hà Nội.  Chúng tôi đi bằng chiếc xe Ford Falcon cũ kĩ do “Mĩ Ngụy” để lại, nhưng dưới bàn tay tuyệt vời của người thợ Việt Nam, chiếc xe cũng chở chúng tôi từ Nam ra Bắc.  Chuyến đi ngang qua cầu Hiền Lương, ghé qua Thanh Hóa, Thái Bình, Ninh Bình, Hà Nam, để các bạn ghé thăm nhà, rồi sau cùng là Hà Nội.  Ấn tượng còn đọng trong tôi là thời đó, miền Bắc còn nghèo lắm.  Tôi còn nhớ bưu điện Vinh (?) chỉ là một mái nhà lá.  Thành phố buồn thiu, trống trơn, chẳng khác gì Bắc Hàn ngày nay.  Đến nhà anh bạn ở Thanh Hóa.  Đó là một căn nhà nhỏ, chật hẹp, trong nhà chẳng có gì đáng kể cả (theo cái nhìn của tôi lúc đó).  Vì thấy tôi là người Nam ra, nên gia đình anh bạn quyết định thiết đãi tôi.  Nhưng khổ nỗi nhà nghèo quá, gạo thì không đủ, thậm chí cái nồi nấu cơm cũng chẳng “chỉnh chu” chút nào cả.  (Sau này tôi biết được rằng người nhà phải đi mượn cái nồi nấu cơm ở hàng xóm về nấu cho chúng tôi ăn).  Bây giờ nhớ lại tôi vẫn còn xúc động mạnh.  Đến Thái Bình, xe vào một thị tứ, mấy em bé đen đúa chạy theo xe, vì hình như chúng chưa bao giờ (hay ít) thấy xe hơi trong đời.  Có vài em thậm chí còn nhảy lên mui xe làm tài xế méo mặt.  Lại có vài em lăn xăn ngửi xăng!  Tôi hết sức ngạc nhiên.  Không ngờ miền Bắc nghèo khó đến như thế!

Đường phố Hà Nội thời bao cấp

Nhưng cường độ ngạc nhiên của tôi tăng đến điểm đỉnh khi đến Hà Nội.  Trước khi đi, tôi háo hức lắm, vì nghĩ mình sẽ ghé thăm một nơi gọi là ngàn năm văn hiến.  Tôi sẽ ghé qua Chùa Cầu Đông để xem ngày xưa chàng Tú Uyên và nàng Giáng Kiều gặp nhau ở đâu.  Trong tâm tưởng của tôi thời đó, qua Thạch Lam, Hà Nội là nơi thanh lịch, là vùng đất văn hiến, là những tà áo dài thước tha để thi sĩ Quang Dũng phải Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm (và nghe nói sau này phải khốn đốn vì mấy câu thơ kiểu này!)  Nói chung là ước vọng và ý nguyện thì nhiều lắm, vì các nhà văn, thi sĩ, nhạc sĩ đã gieo cho tôi cái dấn ấn tưởng tượng tuyệt vời về Hà Nội, đã đưa tôi phiêu bồng một nơi chốn huyễn tưởng.  Kì vọng bao nhiêu thì thất vọng bấy nhiêu.  Lần đầu “đối diện” Hà Nội tôi thất vọng hoàn toàn.  Đó là một thành phố (hay thị trấn?) thiếu sinh khí.  Đó là  một Hà Nội cổ kính, loang lỗ, nhếch nhác, và ảm đạm.

Phố xá Hà Nội thời bao cấp, cảnh xếp hàng mua đồ phân phối

Hoàn toàn khác với Sài Gòn.  Sài Gòn nhộn nhịp và vui tươi bao nhiêu, thì Hà Nội im lặng và ảm đạm bấy nhiêu.  Đường phố Hà Nội dạo đó rất ít xe ôtô, mà có thì toàn là xe khối XHCN rất xấu xí, cục mịch.  Xe gắn máy cũng rất ít, và thay vào đó là xe đạp nhiều.  Người đi đường có vẻ lầm lủi, không vui.  Hiếm thấy những khuôn mặt rạng rỡ.  Chẳng thấy “dáng kiều thơm” nào cả; tất cả phụ nữ hình như chỉ có một kiểu mặc duy nhất: quần đen lên mắc cá, áo sơ-mi trắng dài tay, tóc dài, trông rất Tàu và ... rất buồn cười.  Nam thì quần fatigue, đội nón cối, dù họ chẳng phải là lính tráng gì cả.  Hình như người Bắc thích nón cối.  Nói tóm lại, chẳng có cái gì gây ấn tượng đẹp cho tôi cả, ngoại trừ hồ Hoàn Kiếm làm tôi thấy có cảm tình với Hà Nội một chút. Suốt hai tuần ở Hà Nội, tôi chẳng đi đâu, chán ơi là chán, chỉ chờ ngày về Sài Gòn.  Lúc đó tôi mới thấm và hiểu cho mấy bác đi tập kết nhất quyết đòi về Nam.  Ấn tượng của tôi về Hà Nội thời đó phải nói là rất negative, và tôi bắt đầu nghi ngờ những gì mình đọc trong Tự lực văn đoàn, hay nghe những bài nhạc của các vị nhạc sĩ, tôi cảm thấy như là họ -- nói theo tiếng Anh là – đã take me for a ride (hay nói lịch sự là lường gạt).

 

Mốt nón cối

 

Bẵng đi gần 25 năm sau, tôi mới có dịp quay lại Hà Nội.  Thành phố bấy giờ khang trang hơn, có nhiều xe auto và xe gắn máy hơn.  Đường phố có vẻ sạch sẽ hơn, và con người cũng có vẻ tươi tắn hơn.  Sau đó, tôi có dịp ghé Hà Nội nhiều lần, và lần nào cũng thấy cái mới.  Nhưng lần nào cũng chỉ ở đó 2 hay 3 ngày, không có dịp đi đây đó để trải nghiệm.  Thuở đó tôi có ghi lại cảm nhận của mình qua bài bút kí Một thoáng Hà Nội. Cuối năm ngoái (2010) tôi có dịp ra Hà Nội và ở đó hơn 1 tuần, tuy chưa đủ để hiểu về thành phố này, nhưng cũng đủ có lí do để ghi lại vài cảm nhận cá nhân cho entry Một thoáng Hà Nội 2 này.

Một góc của Hà Nội bây giờ

Hà Nội dễ thương

Nói ra câu trên chắc có nhiều người cười và cho rằng tôi nói … thừa.  Hà Nội của Thạch Lam 36 phố phường dĩ nhiên là dễ thương rồi, ai lại nói khác đi.  Nhưng quả thật, đi một vòng quận Hoàn Kiếm và ra ngoài một chút tôi thấy Hà Nội có duyên và dễ thương.  Hồi năm 2008 tôi ở Intercontinental (hình như khu đó gọi là Nghi Tàm), buồn, chẳng đi đâu được cả (ngoài mấy quán thịt chó).  Lần này, tôi ở Melia, tức là trung tâm thành phố, nên có dịp cuốc bộ vào mỗi sáng và chiều.  Hà Nội vào tháng 12 người ta mặc áo lạnh, nhưng tôi thì áo ngắn tay vì đối với tôi đó là thời tiết mát, dễ chịu.  Phụ nữ Hà Nội duyên dáng, mảnh khảnh, trắng trẻo (chắc thiếu vitamin D J), ăn nói nhỏ nhẹ, và ân cần giúp khách.  Tôi gặp vài trường hợp bị đàn ông Hà Nội “chém” tiền taxi và ăn uống, nhưng bù vào đó là toàn gặp những người nữ Hà Nội rất lịch thiệp.  Nhìn mấy cô Hà thành mặc áo lạnh đi xe vespa hay xe đạp trên những đường phố đầy bóng cây thì quả là quá dễ thương.  Dạo một vòng Hồ Hoàn Kiếm thấy những cặp tình nhân tay trong tay ngồi ngắm nước hồ trầm tư cũng có cái đẹp đấy.

 Phụ nữ Hà Nội

Một người bạn Úc của tôi cũng nói Hà Nội “surprisingly nice”.  Anh ấy là người gốc Melbourne, một giáo sư rất nổi tiếng trên thế giới và đình đám trong bộ môn loãng xương, và cũng chính là người duyệt luận án của tôi thời xa xưa.  Anh ấy đi Hà Nội nói chuyện cho một công ti dược và ở đó chỉ 3 ngày, nhưng khi về Úc, anh khen Hà Nội nức nở, đến nổi tôi nghĩ “hay là tay này … xạo”.  Anh khen món ăn Hà Nội ngon, đường phố mát mẻ, và câu kết là surprisingly nice – dễ thương một cách ngạc nhiên. Tôi đoán trong tâm tưởng của anh trước khi đến Hà Nội thì đó là một nơi lạc hậu, chiến tranh, bom đạn tàn phá nát bét.  Nhưng khi đối diện thực tế thì hoàn toàn vượt xa những gì anh nghĩ trong tâm tưởng nên khen quá cỡ.  Có một vụ việc rất cá nhân làm anh ta mến Hà Nội.  Số là anh ta đi may 2 cái áo chemise ở khu phố cổ.  Nhưng vì ra sân bay gấp quá nên anh ta … quên lấy áo.  Đến khi về Úc, anh ta điện cho tôi hỏi có cách nào lấy 2 cái áo mà anh ấy rất thích không.  Tôi than trời, làm sao tao có thể giúp mày, khi mày chẳng biết tên cái nhà may là gì, ở đâu, số điện thoại … Nói thế thôi, nhưng qua liên lạc với khách sạn, và mô tả tiệm may, sau cùng khách sạn cũng tìm ra được 2 cái áo và gửi về Úc cho anh.  Anh ta thán phục vô cùng.  Anh ta khen người thợ may đó là ”Number 1 in the World” (số 1 trên thế giới), vì chỉ có người thợ may đó may cái áo anh ta ưng ý.  Kiểu nào anh ta vẽ ra anh thợ may đều hoàn tất theo ý muốn của thân chủ.  Trong chuyến đi vừa qua, anh ta còn nhờ tôi may cho anh ta 5 cái áo chemise do chính anh ta thiết kế ngay tại nhà may đó!

Hà Nội là thủ đô của văn học, nên ra đường rất dễ gặp văn sĩ.  Một hôm, tôi cuốc bộ đi quanh bờ hồ, lang thang sang khu Tràng Tiền chuyên bán sách.  Đang chọn sách thì tôi chú ý đến anh chủ tiệm sách đang đàm đạo chuyện văn chương với một anh Việt kiều.  Hóa ra, anh Việt kiều là một nhà thơ ở Melbourne, mới về VN và ra Hà Nội lần đầu.  Cũng như tôi, anh nhà thơ đi tìm sách, và chẳng hiểu sao ngồi lại đàm đạo văn chương với ông chủ tiệm sách bên li bia hơi.  Thấy tôi tìm sách của Bùi Ngọc Tấn, hai anh cũng chú ý, và thế là chúng tôi quen nhau.  Tôi cũng ngồi xuống bên vỉa hè, nhâm nhi cùng các anh ấy vài li bia hơi và nói chuyện thời sự.  Sau này, tôi còn ghé đó thêm một lần để tìm sách và nói chuyện văn nghệ văn gừng với anh chủ tiệm sách.  Bây giờ ngồi nghĩ lại tôi thấy người Hà Nội cũng thân thiện lắm chứ.  Đâu có thấy họ kì thị Bắc Nam gì đâu (hình như cái khoản này thì dân Nam kì thị dân Bắc hơn). Thật tình cờ khi anh chủ tiệm sách chỉ tay lên gác và nói cụ Nguyễn Văn Vĩnh từng ở và làm việc trên cái gác ấy. Có thể nói không ngoa rằng mỗi tất đất ở Hà Nội đúng là một điểm lịch sử.

Khu Tràng Tiền chuyên bán sách

Hà Nội xa hoa

Một tuần ở Melia tôi chứng kiến và kinh ngạc sự xa hoa của dân Hà Nội.  Đó là nơi người ta đón tiếp các VIP, kể cả nguyên thủ quốc gia.  Sáng nào đi ăn sáng tôi cũng gặp các quan lớn nước ngoài, có những người mà tôi đoán chắc là sĩ quan Mĩ đeo lon tá tướng đang bàn chuyện gì đó có vẻ vui lắm.  Cũng có khi ngồi gần bàn của vài giáo sư Mĩ đang bàn về lớp học ở Đại học Quốc gia, mà tôi loáng thoáng nghe là họ khen sinh viên Việt Nam giỏi, nhưng họ chê thầy cô lười biếng!  Cứ vài ngày khách sạn đón VIP, và các quan chức Việt Nam lăn xăn chuẩn bị thảm để đón khách.  Nhìn thấy cách họ làm tôi vừa buồn cười, vừa ngạc nhiên.  Buồn cười vì cách họ làm cứ như là việc gì quan trọng trong đời lắm vậy.  Ngạc nhiên là vì ở Úc tôi thấy người ta đón Thủ tướng cũng đơn giản lắm, chẳng có thảm đỏ, cũng chẳng có ai đứng thành hàng để bắt tay hay chào đón cả.  Kể ra thì kiểu hiếu khách của Việt Nam cũng khác người.

Melia cũng là nơi các đám cưới sang trọng được tổ chức.  Chỉ một thời gian ngắn mà tôi có dịp chứng kiến 4 đám cưới tại đây.  Nam thanh nữ tú xuất hiện đầy ở đại sảnh khách sạn.  Cái gì cũng có vẻ đắt tiền trong những đám cưới này.  Quần áo, vật trang sức, kể cả nước hoa cũng đều thuộc loại thượng đẳng.  Tôi thấy một khách mời đám cưới đi cùng bạn trai cô ta vào tiệm bán điện thoại trong khách sạn, và họ thản nhiên tiêu ra 8000 USD cho một cái điện thoại hiệu Vertu (hay gì đó)!  Có một đám cưới mà khách mời đi bằng 3 chiếc xe hơi hiệu Lamborghini và Ferrari!

Tuy nhiên, cái xa hoa của những người khách vẫn không dấu được cái chất quê ở họ.  Dù với những bộ quần áo, vật trang sức và xe hơi đắt tiền, nhưng cốt cách của họ vẫn là người quê.  Từ những thái độ kẻ cả, cách ăn nói hống hách, cái nhìn khinh bỉ người thấp hèn, đến dáng đi cho thấy họ xuất phát từ một cái phông nền văn hóa và đạo đức thấp.  Tất cả những cái đắt tiền được trang bị phía ngoài hình như chỉ để phô trương, để học làm trưởng giả, chứ không đủ che kín được bản chất nhà quê.  Tôi từng chứng kiến một chị mặc đồ đầm rất sang trọng với cái ví Louis Vuitton mà ... ngồi chồm hổm để buộc đôi giày đang bị sứt!  Tôi cũng từng thấy một anh chàng lái xe Ferrari mà nói với người phục vụ khách sạn bằng ngôn ngữ mày tao y như phong cách của kẻ giang hồ.

Khách sạn sang trọng cũng là nơi người ta tung tiền mua rượu đắt tiền.  Mấy hôm ở Melia tôi làm quen với người quản lí nhà hàng, và nghe người ta tiêu tiền mà kinh.  Anh kể rằng tuần nào anh cũng bán được những chai rượu giá tối thiểu 4000 USD.  Một hôm tôi đi ăn tối với các anh trong Viện dinh dưỡng ở một khách sạn 4 sao và anh quản lí ở đó cũng nói rằng chuyện các đại gia hàng chục ngàn USD cho một chai rượu là chuyện bình thường.

Nói như thế tôi không có ý chê trách gì.  Mỗi người có lựa chọn riêng của mình trong cách tiêu tiền, và những người có khả năng để phô trương thì cũng chẳng có gì phải nói.  Chỉ hi vọng rằng đó không phải là những đồng tiền tham ô hối lộ hay ăn cắp của dân.  Một trong những mục tiêu của cách mạng là san bằng bất công và xóa bỏ giai cấp, nhưng trớ trêu thay, sau vài chục năm cách mạng thành công thì bất công chẳng những không giảm mà còn tăng.  Trong thực tế, chính những người làm cách mạng cho ra đời những qui chế bất công và sản sinh ra bất bình đẳng.  Còn nhớ thời bao cấp, trong khi người dân thường chỉ có tiêu chuẩn 150 g thịt, thì cán bộ cao cấp được 6 kg, tức 40 lần tiêu chuẩn người dân!  Chưa thấy qui định nào vô lí và dã man như thế!  Đó là chưa kể những qui định kiểu quan chức cỡ này thì được điều trị nơi này, còn người dân thì xếp hàng chờ đến chết.  Bất công kéo dài cho đến ngày chết!  Phải bao nhiêu tuổi Đảng thì được chôn cất ở Mai Dịch.  Đúng là nói một đường làm một nẻo.  Vậy thì có lẽ chúng ta không ngạc nhiên khi thấy bất công ở VN sau thời cách mạng ngày càng tăng.  Đành rằng xã hội thì có bất công và bất bình đẳng (chỉ có ai điên mới cho rằng xã hội không có bất công), nhưng sự bất bình đẳng ở Việt Nam quá lớn làm cho chúng ta phải chạnh lòng. Một li cà phê trong khách sạn 5 sao là 87,000 đồng, so với một li cà phê vỉa hè là 5,000 hay 10,000 đồng.  Nếu là một đất nước có thu nhập trung bình vài chục ngàn USD thì tôi chẳng có gì phải suy nghĩ, nhưng đây là một trong những nước nghèo nhất thế giới, nơi mà đại đa số người dân sống bằng thu nhập 50 ngàn đồng một ngày.  Khoảng cách giữa người có và người không có quá lớn.  Có lẽ tôi hơi lẩn thẩn suy nghĩ mấy chuyện này, những chuyện mà nhiều người ngày nay xem là chuyện nhỏ.

Và những người bạn 

Mỗi lần ra Hà Nội tôi đều có dịp gặp bạn bè.  Bạn bè có khi chưa biết mặt (vì chỉ trao đổi qua email), nhưng cũng có bạn bè đã quen nhau từ trước.  Tôi quen 2 anh bạn tôi quen từ năm 2008.  Anh Th là dân học ở Nga về có vợ là bác sĩ, nay đã nghỉ hưu; còn anh M cũng là người đi học ờ ngoài về và cũng đã nghỉ hưu.  Hai anh là nhiệt kế thời sự mà tôi chỉ biết ngồi nghe và suy nghĩ.  Lần trước anh dẫn tôi đi vòng Hà Nội và chỉ căn nhà của Nhà văn Vũ Thư Hiên, nay là một quán cà phê; lần này anh dẫn tôi đi uống cà phê và nhậu bia hơi.  Ngồi hàng quán mà bàn chuyện nhân tình thế thái kể ra cũng rất thú vị.  Lần nào hai anh cũng làm tôi rất ngạc nhiên về những quan điểm ”cấp tiến” của hai anh.  Có thể nói rằng hai anh suy nghĩ hoàn toàn "ngoài cái hộp" mà giới tuyên truyền đã và đang ra rã nói.  Tôi chợt nghĩ nếu như mọi người ngoài Bắc đều suy nghĩ như hai anh thì chắc Nam Bắc đã không có một cuộc chiến tương tàn đến 25 năm.

Lần này, hai anh làm tôi ngạc nhiên về những mối quan hệ chằng chịt trong giới cầm quyền, và hai anh kết luận rằng việc cha truyền con nối đã và đang xảy ra ở nước ta có khác gì bên Bắc Hàn hay thời phong kiến đâu!  Hai anh giỏi sử, và đưa ra nhiều bình luận ... ngược đời.  Anh M đưa ra nhiều dữ liệu (tôi không chắc mấy, vì không thuộc sử) để chứng minh rằng vua Lý Thái Tổ là một người tàn ác, chứ chẳng phải thánh thiện gì.  Còn các vua đời Nhà Trần (ngoại trừ Trần Nhân Tông) cũng ác ôn không kém.  Từ đó, anh cho rằng việc các chính quyền hiện đại dùng bạo lực và đàn áp để cai trị dân ở nước ta là có ... truyền thống.  Hệ quả của kết luận là phải nhìn lại và kiến trúc lại con người Việt Nam sao cho họ sống tử tế với nhau hơn.

Anh M nói đùa rằng người ta muốn dời đô ra Ba Vì vì Hà Nội có nhiều âm khí quá.  Anh M chứng minh rằng ngay dưới tại Tháp Rùa ở Hồ Gươm là mộ của bà mẹ của một đại gia Hà Nội thời Pháp.  Anh lưu ý tôi rằng Tháp Rùa được xây theo kiến trúc nửa Tây phương (phần dưới) và nửa Đông phương (phần trên).  Anh còn chứng minh thêm rằng lăng cụ Hồ cũng là âm khí.  Rồi anh vui vẻ kết luận rằng cần phải dời đô ra khỏi Hà Nội để giảm âm khí!  Câu chuyện thật vui, đúng là chuyện trên bàn nhậu, nhưng cũng đủ làm cho tôi suy nghĩ về những gì mình chưa biết về Tháp Rùa (còn chuyện lăng thì tôi ... không bàn).

Tháp Rùa: phía dưới là mộ của một người giàu có ngày xưa ở Hà Nội 

Lần ra Hà Nội kì này tôi gặp được vài anh bạn rất thú vị.  Chúng tôi gồm một nhóm người quan tâm đến việc nâng cao sự hiện diện của VN trên trường khoa học quốc tế, và thường trao đổi nhau qua email chứ ít gặp nhau ở ngoài đời.  Nghe tôi đến Hà Nội các bạn ấy tổ chức một buổi ăn tối để gặp nhau và hàn huyên.  Qua đó mà tôi biết mặt mũi của những bạn mình từng bàn việc chung.  Trong số các bạn đó, có anh PĐC, một người đã lên tiếng rất nhiều lần về việc cải cách trong quản lí khoa học, và lấy tiêu chuẩn công bố quốc tế làm thước đo đánh giá nhà khoa học.  Những bài anh viết rất trực tiếp, và có thể nói là không nhân nhượng.  Tôi hỏi anh rằng với những bài như thế anh có gặp khó khăn gì không, thì anh cười nói có thì có chứ, nhưng anh chẳng có gì phải ân hận về quan điểm của mình.  Tôi còn gặp một đồng nghiệp của anh PĐC là anh ĐHC.  Anh ĐHC là dân Trung kì, nhưng đã định cư ngoài Hà Nội lâu và tự xem mình là dân Hà Nội.  Chúng tôi đã có một cuộc trao đổi thú vị cùng một người quan chức cao cấp của Bộ KHCN hôm đó.

Một trong những người bạn tôi lúc nào cũng ghé thăm và hỏi chuyện là anh VT đang công tác tại một tờ báo của Bộ KHCN.  Anh VT và tôi quen biết nhau cũng trên 10 năm, ấy thế mà lần nào gặp anh tôi chẳng thấy anh già đi chút nào cả!  Tuy là người gốc Huế, nhưng anh nói giọng Hà Nội sang sảng.  Là sĩ quan cấp tá trong thời chiến xa xưa, và từng bỏ quân hàm vì lẽ phải, nên anh xem nhiều quan chức cao cấp hiện nay chỉ là ... đàn em.  Cũng đúng thôi.  Anh cũng thuộc vào týp người sĩ phu Bắc Hà, cũng ao ước cải cách khoa học và giáo dục, cũng đau đáu về tương lai đất nước, cũng nổi giận về vấn nạn mua quan bán tước hiện nay.  Anh có một nhận xét rất hay là bấy lâu nay, chúng ta nói nhiều về vấn nạn tiến sĩ (tiến sĩ tràn lan) mà không ai đề cập đến vấn nạn quân hàm.  Anh cho rằng ngày nay quân đội và công an có quá nhiều người mang hàm tướng và tá.  Anh chỉ ra bằng câu hỏi rằng có thời đại nào ở Việt Nam mà trung tá đi phạt vi phạm giao thông không?  Rồi anh liên tưởng đến chuyện phong tướng bừa bãi dưới thời Quang Trung và xem đó như là một tín hiệu không lành mạnh.

Chuyện vấn nạn tiến sĩ làm tôi nhớ đến một kinh nghiệm vui vui.  Hôm đó tôi đi nói chuyện trong một hội nghị chuyên đề ở một khách sạn sang trọng tại Hà Nội.  Xong hội nghị, tôi ra ngoài đón taxi về khách sạn, mới lên xe anh tài xế taxi vẻ mặt không mấy thân thiện buông câu hỏi "Thế anh cũng là tiến sĩ à?"  Thấy nét mặt hằm hằm của anh và câu hỏi vui vui, nên tôi đưa 2 tay lên nói "Ô, không phải, tôi chỉ đi dự hội thảo chứ có phải tiến sĩ tiến siếc gì đâu".  Anh ta thay đổi thái độ và cười, rồi nói rằng nãy giờ anh toàn đưa đón mấy người trong hội nghị và tay nào cũng là tiến sĩ, thanh toán tiền rắc rối quá, nên anh ... có ác cảm với tiến sĩ. :-)  Trên đường về khách sạn, anh không tiếc lời nguyền rủa cái hệ thống đào tạo ra những tiến sĩ dỏm, tiến sĩ giấy.  Anh nói rằng mỗi lần nghe đài, đọc báo, hay xem tivi mà thấy tiến sĩ là anh tắt.  Câu chuyện này tôi kể cho nhiều người nghe, và ai cũng ôm bụng cười.  Đúng là nước ta có vấn nạn tiến sĩ.

***

Đó là những ấn tượng và cảm nhận của tôi về Hà Nội trong một chuyến đi ngắn.  Thật ra, có nhiều điều tôi cũng muốn viết ra, nhưng nghĩ đi nghĩ lại thì thôi J, vì ngại đụng chạm ở đây.  Hà Nội được mệnh danh là mảnh đất nghìn năm văn hiến, là trái tim của Việt Nam.  Nhưng tôi không chắc điều đó.  Những huyễn tưởng của tôi về Hà Nội không còn nữa.  Tôi đã ”thực tế” hơn nhiều.  Không còn mơ mộng ”tóc thề thả gió lê thê” nữa, và cũng đã tĩnh giấc mộng dáng kiều thơm từ lâu rồi.

Hà Nội ngày nay không phải là Hà Nội thời cuối thập niên 1970s.  Xe cộ càng ngày càng nhiều, và nạn kẹt xe là chuyện thường ngày.  Tuy nhiên, tình trạng kẹt xe ở Hà Nội vẫn chưa nghiêm trọng bằng ở Sài Gòn.  Đường phố Hà Nội nói chung vẫn ít xe hơn so với Sài Gòn.  Cũng như Sài Gòn, giới chức Hà Nội vẫn chưa tìm ra biện pháp để giải quyết nạn kẹt xe.  Trong khi họ chưa (hay không) tìm giải pháp khả thi, thì người dân lãnh đủ.  Tình trạng kẹt xe không chỉ làm mất thì giờ, mà còn làm hao tổn tâm trí của người dân.  Sống trong môi trường chật chội và nguy cơ tai nạn rình rập như thế, không ngạc nhiên khi biết số người có triệu chứng tâm thần ở Hà Nội lên đến 50%!  Nói cho công bằng, trong cái không gian hỗn độn trên đường phố, vẫn còn có những trật tự trong người Hà Nội.  Dù có những người Hà Nội mới sẵn sàng chặt chém du khách, vẫn còn nhiều người Hà Nội tử tế.  Bên cạnh cái thế giới của những trưởng giả học làm sang một cách lố lăng, vẫn còn nhiều người Tràng An tinh tế và có văn hóa.

Thành thật cám ơn các bạn đã chịu khó theo dõi loạt bài ghi chép cuối năm.  Tôi xem đó như là vài chứng từ của một thời để mai sau đọc lại thấy mình đã đi đến đâu và so sánh.  Hi vọng rằng những tản mạn, kí sự trong loạt bài đã cho các bạn vài cái nhìn của cá nhân tôi, và có lẽ quan trọng hơn là mua vui cũng được một vài trống canh.

NVT

Read more ...